قەڵای چه‌مچه‌ماڵ له ‌سه‌رچاوەكانى ساڵانى 1820-2013

نویسندگان

  • م.د. أومید خطاب وهاب المديرية العامة لتربية السليمانية
  • م.د. جه‌وهه‌ر جه‌لال وسو

DOI:

https://doi.org/10.31185/eduj.Vol61.Iss3.5090

کلمات کلیدی:

لە دەروازەیەك و پێنج تەوەرى سەرەكى و ئەنجام و لیستى سەرچاوەكان پیك هاتووە. وشەكلیل (قەڵا، چەمچەماڵ، سەربازى).

چکیده

قەڵای چەمچەماڵ یەكێكە لە قەڵا دێرێنەكانى هەرێمى كوردستانی عێراق، لە شێوەى بازنەى دایە، ڕووبەرى خوارەوەى قەڵاكە لە سەرەوەى گەورە ترە، لەسەر زەوییەكى لێژ و لە نزیك سەرچاوەى ئاوەو بنیاد نراوە، مێژووى بنیادنانى بە تەواوى نەزانراوە، یەك ڕێگای سەرەكى بۆ سەركەوتن هەیە، بە مەبەستى جۆراوجۆری وەك (بەرگری، ئابووری، سەپاندنى یاسا... هتد) بنیادنراوە، بەرزیی قەڵاكە لە هەرچوار لاوە جیاوازە و دەڕوانێتە سەر ناوچەكانى دەوورووبەرى بە گشتى و بەتایبەتى ئەو ڕێگا سەرەكییەى لە كەركوكەوە بۆ سلێمانى دەڕوات، لە سەردەمى عوسمانییەكاندا قشڵەیەكى سەربازییان لەسەر بنیاد نا، تاوەكو لە‌ پەنجاكانى سەدەى ڕابردوودا بە تەواوى ڕووخیندرا، لە ساڵی (1989) شارەوانى چەمچەماڵ دیوارێكی ڕاگرى لە خوارەوەى قەڵا و شورایەكى بە بەرزیى (1.5م) و هەشت قوللةى چاودێری كردنیان لەسەر قەڵا بنیاد نا.

 هۆكاری هەڵبژاردنى ئەم بابەتە بۆ گرنگى مێژووى بنیادنانى قەڵا دەگەڕێتەوە، جگە لەوەى لە زانكۆكانى هەرێمی كوردستان و عێراقیشدا توێژێنەوەیەكى زانستى دەربارەى مێژووى بنیادنانی قەڵای چەمچەماڵ ئەنجام نەدراوە.

 ئامانجی ئەم توێژینەوەیە بۆ وەڵامدانەوەى چەند پرسیارێكە، لەوانە مێژووی بنیاد نانى قەڵا لە ڕوانگەى گەڕیدەو شوێنەوارناسانەوە؟ ئامانجەكانى پشت بنیادنانى قەڵا چی بوون؟.

 بۆ ئەنجامدانى ئەم توێژینەوەیە پشتمان بە میتۆدی توێژینەوەى مێژووى بەستووە و زانیارییەكانمان رٍێكخستووتەوەو خستوومانەتە ڕوو.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

أ-بە زمانى كوردی

1. وهاب، ئومید خطاب(2021)، ڕاپەڕینى ناوچەى چەمچەماڵ 1991، چاپی یەكەم، چاپخانەى حەمدی، سلێمانى.

2. كەریم، سەروەر ئەحمەد(2003)، چەمچەماڵ بەر لە مەملەكەتى ئاشور تا حكومەتى هەرێم، چاپی یەكەم، چاپخانەى وەزارەتى رۆشنبیرى، سلێمانى.

3. فەتاح، شاكر(2008)، كۆمەڵە ڕۆژنامەى چەمچەماڵ، چاپی دووەم، چاپخانەى كارۆ، سلێمانى.

4. مدرس و فاتح، مەلاعبدالكریمى و عبدالكریم(1986)، فاتح، كۆمەڵە شیعری فەقی قادری هەمەوەند، چاپی یەكەم، چاپخانەى كۆڕى زانیاری عێراق، بەغداد.

5. باجگر، نەوزاد یەحیا(2018)، بازیان و چەمچەماڵ لەبەڵگەنامەكانى عوسمانیدا1881-1918،و: ئاشتى ڕەحمان، بەرگى پینجەم، چاپی یەكەم، هەولێر.

6. هەمەوەند، كریم ئاغای(2010)، هۆزى هەمەوەند و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى كوردایەتى 1787-1918، چاپی یەكەم، چاپخانەى كركی، بیروت.

7. عەسكەرى، مستەفا(2008)، ئاوڕدانەوەیەك لە بزوتنەوەى هەقە، چاپی دووەم، بڵاوكراوەى ئاراس، هەولێر.

ب- بە زمانى عەرەبی

1. الاثار القديمة العامة،(1952)، التلول والمواقع الاثرية حسب الاحكام المادة الثامنة من قانون الاثار القديمة رقم (9) لسنة 1936، مطبعة الحكومة، بغداد.

2. ادموندز(1971)، كرد و ترك و عرب سياسة ورحلات وبحوث عن شمال الشرقي من العراق 1919-125، ت: جرجيس فتح الله، طبعة الاولى، مطبعة التايمس، بغداد.

3. الدباغ، تقي(1981)، مقدمة في علم الأثار، طبعة الاولى، دار الجاحظ، بغداد.

4. بك، توفيق وهبي(2006)، الاثار الكاملة، جلد1، طبعة الاولى، مطبعة شفان، السليمانية.

5. خوشناو، سردار عزيز(2013)، التشريعات العقابية في القوانين العراقية، طبعة الثالثة، مطبعة ڕۆژهه‌ڵات، أربيل.

6. باقر، طه(1973)، مقدمة في تأريخ الحضارات القديمة، الجزء الأول (الوجيز في تأريخ حضارة وادي الرافدين)، طبعة الاولى، طبعة الحوادث، بغداد.

7. الهاشمي، طة(193)، مفصل جغرافية العراق، طبعة الاولى، مطبعة دارالسلام، بغداد.

8. اغا و ملا مصطفى ، فهمي عرب - فاضل محمد (1957)، ماذا في كركوك، طبعة الاولى، مطبعة التتويج، بغداد.

9. الحسني، عبدالرزاق(1933)، موجز تار تاريخ البلدان العراقية، طبعة الثانية، مطبعة العرفان، صيدا.

10. العزاوي، عباس(1956)، موسوعة العراق بين احتلالين، جلد4، مطبعة وزارة المعارف، بغداد.

11. رؤوف، عماد(2008)، عبدالسلام دراسات وثائقية في تاريخ الكرد الحديث وحضارتهم، طبعة الاولى، مطبعة الثقافة، أربيل.

12. مديرية الاثار عامة، (1970) مواقع الاثرية العراق، نشرة مطبعة فى مطبعة حكومة، بغداد.

شەشەم// نامەى ماستەر بە زمانى عەرەبی

1. عزيز، فاروق واحد محمد (2011)، التحليل الجغرافي لمراحل التوسع الحضري لمدينة، رسالة ماجستير (غيرالمنشورة)، مقدمة الى مجلس كلية التربية في جامعة الموصل.

حەوتەم// ئینساكلۆپیدیا بە زمانى كوردی

1. تالبی، احلام سعدالله (2009)، مێژووی كۆنی سیاسی هەولێر، ئینساكلۆپیدیای هەولێر، بەرگى3،چاپی یەكەم، چاپخانەى گرین گالۆری، لوبنان.

هەشتەم// ڕۆژنامە و گۆڤارەكان بە زمانى كوردی

أ. ڕۆژنامەكان

1. جبار، ئازاد(2009)، بایەخی جیۆپۆلەتیكی قەزای چەمچەماڵ، ڕۆژنامەى چەرموو، ژمارە28.

2. شوانى، ئاكۆ محەممەد(2005)، مێژووى چەمچەماڵ و سەرەتای دروستبوونى، چەمچەماڵ، ژمارە 1.

3. وهاب، ئومێد خەتاب(2010) ، شارەكەت بناسە، ڕۆژنامەى چەرموو، ژمارە34.

4. حەسەن، سەنگەر(2013)، ڕەحمان دەهۆڵچی، ڕۆژنامەى چەرموو، ژمارە62.

5. جاف، حەمید(2008)، چەمچەماڵ و قەڵاكەى لە مێژوودا، چەمچەماڵ، ژمارە30.

6. ئەحمەد، دڵشاد(1998)، مەملەحە ئەو گوندەى هەموومان نمەكمان كردووە، كوردستانى نوێ، ژمارە1725.

7. ئەبوبەكر و شێخ ڕه‌وف، هەردی و پێشەوا(2012)، كنەوپشكنین بۆ قەڵای سپی حەسار دەكریت، ڕۆژنامەى كوردستانى نوێ، ژمارە 5765.

8. ئەبوبەكر، هەردی(2012)، كنەوپشكنین لە قەڵای سپی حەسار، كوردستانى نوێ، ژمارە5950.

9. ........، .......(2009)، قەڵای سپی حەسار بەرەو داڕووخان دەچێت، كوردستانى نوێ، ژمارە5059.

ب. گۆڤارەكان

1. قادر، عەدنان(1996)، باتاوێك لای چەمچەماڵ بووەستین، ئاران، ژمارە 1.

2. شاكیو، (2006)، هەندیك لەو شتانەى لە ساڵانی ناوەڕاستى (1940) لە سەنگاو بینراون، سەنگاو ژمارە 3-4.

3. تۆفیق، موحەممەد نوری(1998)، یەكەم ئاهەنگی جەژنى نەورۆزمان چۆن گێڕا؟، ئاران، ژماره‌ 5.

نۆیەم// سەردانى مەیدانى

1. سەردانى مەیدانى تویژەر بۆ سەر قەڵا لە 12/3/2019.

2. سەردانى مەیدانى تویژەر لە 22/3/2019 پیوانى ڕێگای سەرەكى سەكەوتن بۆ سەر قەڵا بە مەتر.

3. سەردانى مەیدانى تویژەر بۆ سەر قەڵا لە 2/4/2019 پێوانى بەرزییەكەى بە GPS.

دەیەم// ئەرشیفی تایبەت

1. وەرگرتنى وێنەكانى قەڵای چەمچەماڵ، لە ئەرشیفی كاك ( جەلال حوسێن جەباری )، لە (25/2/2023).

یازدەیەم// چاوپێكەوتنەكان

1. چاوپێكەوتنى تویژەر لەگەڵ مام (خالید ڕەحیم محەممەد)، لە دایكبووى ساڵی (1947)، لە چەمچەماڵ، لە (9/3/2019).

2. چاوپێكەوتنی تویژەر لەگەڵ مام (ڕەشید كوێخا ڕەحیم)، لە دایكبووى ساڵی (1934)، لە چەمچەماڵ، لە (25/4/2019).

3. چاوپێكەوتنی تویژەر لەگەڵ مامۆستا (عەبدولڕەحمان مەلامحەممەد سەعید)، لەدایكبووى ساڵی (1936)، لە سلێمانى، لە (16/5/2019).

4. چاوپێكەوتنی تویژەر لەگەڵ كاك (ساڵەح سەعید شاكەرەم)، لە دایكبووى ساڵی (1952)، لە چەمچەماڵ، لە (22/3/2019).

5. چاوپێكەوتنی تویژەر لەگەڵ حاجى(عومەرى حاجی ڕەشید)، لە دایكبووى ساڵی (1934)، لە كەركوك، لە (10/4/2019).

6. چاوپێكەوتنی تویژەر لەگەڵ مامۆستا (عومەر خورشید قادر)، لە دایكبووى ساڵی (1949)، لە چەمچەماڵ، لە (24/3/2019).

7. چاوپێكەوتنی تویژەر لەگەڵ كاك(عومەر حەسۆ كەریم)، لە دایكبووى ساڵی(1956)، لە چەمچەماڵ، لە (15/3/2019).

دانلودها

چاپ شده

2025-11-28

شماره

نوع مقاله

Articles

نحوه استناد به مقاله

م.د. أومید خطاب وهاب, & م.د. جه‌وهه‌ر جه‌لال وسو. (2025). قەڵای چه‌مچه‌ماڵ له ‌سه‌رچاوەكانى ساڵانى 1820-2013. Journal of College of Education, 61(3), 385-402. https://doi.org/10.31185/eduj.Vol61.Iss3.5090